Opperklem

Geen opperklem, geen voortgang. Zo simpel is het bij het verwerken van grote hoeveelheden steen op de bouwplaats. Dit zware stalen gereedschap grijpt de voorraad stenen vast om deze via een bouwkraan precies op de juiste verdiepingsvloer of steiger te positioneren, een proces dat we in de sector aanduiden als opperen. Vooral bij grote kalkzandsteenprojecten waar volume de dag bepaalt is het apparaat onmisbaar. Snelheid telt hier. De klemkracht ontstaat mechanisch door het gewicht van de last zelf; hoe zwaarder het pakket naar beneden trekt, hoe harder de rubbers in de steen drukken. Maar pas op. Een technisch defect aan het scharnierpunt of een verkeerd geplaatst pakket resulteert in een levensgevaarlijke situatie voor de mensen op de werkvloer onder de last.

De inzet van een opperklem begint met het positioneren van het zware staal boven een gestapeld pakket. De machinist laat de klem zakken. Door een automatisch schakelmechanisme spreiden de klemarmen zich bij het eerste contact met de ondergrond. De armen glijden soepel langs de buitenzijde van de stenen omlaag.

Zodra de kraan de hijsketting weer strak trekt, treedt het schaarsysteem in werking. Verticale trekkracht wordt horizontale druk. Grip door massa. De rubberen profielen aan de binnenzijde van de klemwangen persen zich tegen de stenen, waarbij de klemkracht recht evenredig toeneemt met het gewicht van de last. Het pakket vormt nu één solide blok tijdens de vlucht naar de steiger of de verdiepingsvloer. Een stabiele positionering is hierbij essentieel om ongelijkmatige belasting van de klemarmen te voorkomen.

Bij het bereiken van de bestemming wordt de last rustig geplaatst. De spanning op de ketting valt weg. Hierdoor ontgrendelt de opperklem zichzelf meestal automatisch via een pal-systeem of een terugslagveer. De klem geeft de stenen vrij zodra de hijskabel slap hangt, waarna het apparaat direct gereed is voor de volgende cyclus. Geen tijdverlies. De snelheid van de kraan bepaalt het ritme van de aanvoer op de werkplek.

De opperklem kent geen 'one-size-fits-all' benadering. In de praktijk maken we onderscheid tussen de lichtere baksteenklem en de aanzienlijk zwaardere uitvoeringen voor kalkzandsteen. Het klembereik is hierbij de doorslaggevende factor. Sommige modellen zijn vast ingesteld op een standaard pakketmaat van bijvoorbeeld 100 centimeter. Star maar oerdegelijk. De verstelbare varianten bieden meer vrijheid door middel van insteekpennen of een schuifrail, waardoor de spanwijdte varieert tussen de 70 en 120 centimeter. Flexibiliteit kost tijd bij het instellen maar bespaart materieel op de bouwplaats. Voor grote infra- of woningbouwprojecten waar volume heerst, ziet men steeds vaker de dubbele opperklem. Twee pakketten in één vlucht. Efficiëntie in het kwadraat. De belasting op de kraan en de stabiliteit van de last vragen hierbij wel om een ervaren machinist.

Verwar de opperklem nooit met een pallethaak. Waar de pallethaak een houten drager onder de last vereist, grijpt de opperklem de stenen direct aan de zijkant vast. Dat scheelt afval en logistieke rompslomp. Geen lege pallets die terug moeten. Er bestaan ook hydraulische varianten, maar die tref je doorgaans alleen aan als vast aanbouwdeel op een autolaadkraan. De mechanische opperklem is het domein van de torenkraan. Een specifieke variant is de vloerenklem, vaak verward met de standaard opperklem maar technisch anders door de bredere, vlakkere klemwangen die bedoeld zijn voor prefab vloerelementen. In de volksmond wordt alles vaak 'stenenklem' genoemd. Toch is de term opperklem technisch specifieker. Het verwijst direct naar de handeling van het bevoorraden van de metselaar op hoogte. Een nuance met grote gevolgen voor de werkvoorbereiding en de keuze van de juiste hijskettingen.

Niet elke steen laat zich op dezelfde manier vastpakken. Gladde kalkzandsteenblokken vereisen klemmen met specifieke, zachte rubberen profielen voor maximale wrijving zonder schade. Bij ruwe bakstenen volstaan vaak hardere, geprofileerde rubbers. Er zijn modellen met een handmatige pal en types met een volledig automatisch schakelmechanisme. De automaat wisselt bij elke ontlasting van de hijskabel tussen de 'grijpstand' en de 'vrijloopstand'. Daarnaast zie je bij sommige varianten een extra veiligheidsketting of een omloopbeveiliging. Dit is vaak een harde eis van de veiligheidsinspectie bij transport boven openbare ruimtes. Een klem zonder goede rubbers is waardeloos. Gripverlies betekent direct gevaar.

Een torenkraan zwaait over een drukke nieuwbouwlocatie. De machinist laat een dubbele opperklem op twee pakketten kalkzandsteen zakken die op de vrachtwagen staan te wachten. Klik. De pal vergrendelt automatisch. Zodra de kettingen strak trekken, grijpen de rubberen wangen de blokken vast. Binnen zestig seconden staan twee ton aan materiaal op de tweede verdiepingsvloer. Geen houten pallets die de vloer vervuilen. Alleen de stenen blijven achter, precies op de plek waar de lijmploeg ze nodig heeft.

Renovatie op krappe steigers

Bij een renovatieproject in een binnenstad is de ruimte op de steiger beperkt. Een pallethaak zou hier te lomp zijn; het uitsteken van de haak hindert de doorloop. De opperklem biedt uitkomst. De klem plaatst het pakket bakstenen verticaal tussen de steigerstaanders door. De klemarmen trekken zich na het lossen direct smal in. Efficiënt gebruik van de vierkante meters. De opperjongen kan direct de stenen over de werkplek verspreiden zonder te manoeuvreren met een lege pallet.

Variatie in steenformaat

Niet elk project gebruikt standaardmaten. Op een villabouwlocatie worden 's ochtends zware betonstenen aangevoerd en 's middags lichtere waalformaat stenen. De uitvoerder gebruikt een verstelbare opperklem. De voorman trekt de borgpen uit de rail en verschuift de armen van 100 naar 75 centimeter. Even borgen. De kraan kan direct door met de volgende lading. Snel schakelen voorkomt stilstand van de kraanmachinist.

Veiligheid boven openbaar terrein

Hijsen boven een naastgelegen voetpad. De veiligheidsvoorschriften zijn strikt. De machinist klemt een pakket gevelstenen, tilt het dertig centimeter van de grond en houdt even in. Een grondman slaat een extra veiligheidsketting onder de last door. Dubbele zekering. Pas nu mag de last over de schutting richting de steiger. Mocht de klemkracht door een technisch mankement wegvallen, dan vangt de ketting de stenen op. Veiligheid gaat hier voor snelheid.

Veiligheid is geen optie maar een wettelijke plicht bij het gebruik van een opperklem. De basis ligt in de Europese Machinerichtlijn (2006/42/EG), die voorschrijft dat elk hijshulpmiddel voorzien moet zijn van een CE-markering en een bijbehorende conformiteitsverklaring. Zonder deze papieren is het materieel simpelweg niet toegestaan op de Nederlandse bouwplaats. Voor de technische uitwerking kijken we naar de norm NEN-EN 13155. Deze norm stelt specifieke eisen aan afneembare hijshulpmiddelen, waarbij voor klemmen die op wrijving werken een veiligheidscoëfficiënt geldt die garandeert dat de last ook onder dynamische belasting vast blijft zitten.

Jaarlijkse keuring is verplicht. Het Arbeidsomstandighedenbesluit, in het bijzonder artikel 7.18 en 7.20, dicteert dat hijsmiddelen minimaal één keer per jaar door een deskundige moeten worden gecontroleerd op slijtage en gebreken. In de praktijk voeren EKH-gecertificeerde bedrijven deze inspecties uit. Ze letten daarbij scherp op de integriteit van de scharnierpunten en de resterende dikte van de rubberen klemprofielen. Een versleten rubber betekent direct een afkeurnorm. Bij hijsen boven publiek toegankelijke ruimtes of wegen stelt de regelgeving bovendien dat een klemsysteem alleen is toegestaan als er een secundaire beveiliging aanwezig is, zoals een ketting of een net dat de stenen opvangt mocht de klemkracht wegvallen. Geen geldige keuringssticker? Dan blijft de last aan de grond. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt zowel bij de werkgever als bij de feitelijke gebruiker op de werkvloer.

Handmatig opperen was decennialang de standaard. Metselstenen werden met de hand of in houten kratten naar de steiger getransporteerd, een tijdrovend en fysiek slopend proces. De wederopbouw na 1945 fungeerde als katalysator voor mechanisatie. De vraag naar woningen explodeerde. Handkracht volstond niet meer. De sector zocht naar manieren om bulkmaterialen sneller op hoogte te krijgen zonder afhankelijk te zijn van arbeidsintensieve methoden.

In de jaren zestig en zeventig verschenen de eerste mechanische schaarklemmen op de Nederlandse bouwplaatsen. Het basisprincipe was simpel. Men gebruikte de zwaartekracht van de last om horizontale klemkracht te genereren. Deze vroege modellen waren vaak nog rudimentair en specifiek ontworpen voor standaard baksteenformaten. Met de opkomst van kalkzandsteen in de jaren tachtig veranderde de technische behoefte ingrijpend. De blokken werden groter en de pakketten aanzienlijk zwaarder. Dit dwong fabrikanten tot het ontwikkelen van robuustere klemmen met een variabel bereik en gespecialiseerde rubbers voor een betere grip op gladde oppervlakken.

De introductie van de Europese Machinerichtlijn markeerde een kantelpunt in de constructie van hijshulpmiddelen. Zelfbouw en ongekeurde klemmen verdwenen langzaam uit het straatbeeld. De focus verschoof van puur transport naar gecertificeerde veiligheid. Innovaties zoals het automatische omschakelmechanisme zorgden ervoor dat de machinist de klem kon bedienen zonder tussenkomst van een grondman voor het vergrendelen. Snelheid en veiligheid vloeiden samen. Wat begon als een simpel stalen frame, evolueerde naar een nauwkeurig berekend technisch hulpmiddel dat tegenwoordig voldoet aan strenge NEN-normen voor hijstechniek.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/opperklem.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/bouwmachines
• https://www.encyclo.nl/begrip/bouma
• https://www.dolcoverhuur.nl/opperklem/
• https://www.jbs-infra.nl/categorieen/shovel-hulpstukken/
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgk/kalkzandsteen_9_verwerkingsrichtlijnen_silka_xella_www_euoblok_nl.pdf
• https://www.bouwma.nl/wp-content/uploads/2022/05/Catalogus-Bouwma.pdf
• https://www.bouwtotaal.nl/2021/12/levering-kalkzandsteen-op-de-bouwplaats/
• https://vanderblij.nl/wp-content/uploads/2024/01/catalogus-verticaal-en-horizontaal-transportmaterieel-2024_VDB.pdf